ΜΕΛΕΤΩΝΤΑΣ ΤΟ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΙΑΝΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ 
τοῦ Πρωτοπρ. Νικολάου Κωνσταντινίδη Master Θεολογίας 
(B’ μέρος)

Ἡ ἀδυναμία ἐντοπισμοῦ τῆς ἱστορικῆς ἀφετηρίας τοῦ Πεντηκοστιανισμοῦ ὁδηγεῖ τούς ἐρευνητές στήν ἀναζήτηση τῶν κοινῶν ἐμπειριῶν πού, σύμφωνα μέ τούς ἴδιους, χαρακτηρίζουν τό κίνημα. Μέσα ἀπό αὐτές ἐπιχειρεῖται νά προσδιορισθοῦν τόσο ἡ ἱστορική του ἐκκίνηση ὅσο καί ὁ θεωρητικός του προσανατολισμός. Τό θεολογικό τους, ὅμως, ὑπόβαθρο ἐμφανίζεται τό ἴδιο ἀσαφές καί ἀκαθόριστο. Ἱστορικές καί θεολογικές μελέτες¹ ἐπισημαίνουν ὅτι ὁ Πεντηκοστιανισμός διαμορφώθηκε ὑπό τήν ἐπίδραση ποικίλων προδρομικῶν κινημάτων, κυρίως Προτεσταντικῆς προέλευσης. Οἱ ἐπιρροές αὐτές συνέβαλαν στή διαμόρφωση μιᾶς σύνθετης καί ἀρκετά ρευστῆς θεολογικῆς βάσης, πάνω στήν ὁποία ἀναπτύχθηκε τό κίνημα. Στίς σημαντικότερες συγκαταλέγονται ὁ Εὐσεβισμός, ὁ Μεθοδισμός, καθώς καί τά κινήματα τῆς Ἁγιότητας καί τῆς Θεραπείας, τῶν ὁποίων οἱ βασικές ἀρχές συγκροτοῦν τό εὐρύτερο δογματικό πλαίσιο τοῦ Πεντηκοστιανισμοῦ.

Προσπαθῶντας νά ἐπικεντρώσουμε τήν προσοχή μας στίς θεμελιώδεις ἀρχές του, διαπιστώνουμε ὅτι οἱ ἴδιοι οἱ ἐκπρόσωποί του προβάλλουν κυρίως τά ἀκόλουθα χαρακτηριστικά.

• Κυριαρχεῖ ἡ ἀντίληψη ὅτι ἀπαιτεῖται ἡ ἀποκατάσταση τῆς Ὁμολογίας τους καί ἡ ἐπιστροφή στά χαρισματικά πρότυπα τῆς ἀρχέγονης ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, τά ὁποῖα θεωροῦν ὅτι ἔχουν ἀπωλεσθεῖ².
• Καλλιεργεῖται μία προσωπική καί βιωματική ἀντίληψη τῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ στήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ὁποία, ὅμως, συντελεῖ μέχρι τίς ἡμέρες μας στήν ἀδιάκοπη διάσπαση τῶν κοινοτήτων τους ἀνά τήν ὑφήλιο κατά μίμηση τῆς Προτεσταντικῆς θρησκευτικῆς πολυσυλλεκτικότητας (Πλουραλισμός)³. Ὁ ῥυθμός διάσπασης εἶναι τόσο ὀξύς καί ἀδιάκοπα μεταβαλλόμενος, πού εἶναι ἀδύνατο πολλές φορές νά συγκεκριμενοποιηθεῖ ὁ πραγματικός ἀριθμός τῶν ὁμολογιακῶν συνόλων⁴.
• Γίνεται προσπάθεια, ἀπό τήν πλευρά τους, νά καθορισθεῖ μία κεντρική θεολογική γραμμή πού περιγράφει τή λύτρωση τοῦ πιστοῦ ὡς μία διέλευση ἀπό διακριτά πνευματικά στάδια⁵, πού ἀκολουθοῦνται ἀπό βιωματικά γεγονότα ὡς ἐπακόλουθα. Τά στάδια αὐτά, ἀλλιῶς
  εὐλογίες ἤ ἐμπειρίες, εἶναι δυσδιάκριτα καί παρουσιάζουν τίς περισσότερες φορές ἔντονες καί αἰσθητές θεολογικές ἀποκλίσεις⁶.

Για κάποιους, εἶναι δύο ἤ τρία καί παρουσιάζουν μία κλιμακωτή διάρθρωση ἀπό τά ἀτελέστερα στά τελειότερα ὡς ἑξῆς⁷:

• Ἀναγέννηση ἤ μεταστροφή,
• Ἁγιασμός ἤ ἁγιοποίηση ἤ χριστιανική τελειότητα ἤ τέλεια ἀγάπη,
• Βάπτισμα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (ἐφεξῆς Β.Α.Π.).

Ὁ ἀριθμός τους, ὅπως ἤδη ἀναφέραμε, δέν εἶναι σταθερός – ὅπως ἄλλωστε καί οἱ ὀνομασίες τους. Ὁ Βαπτιστής B. H. Ιrwin θεωρεῖ τόν ἀριθμό τῶν πνευματικῶν ἐμπειριῶν διπλάσιο, ἐντοπίζοντας τήν ὑπαγωγή τους κατά τή διαδικασία τελείωσης τοῦ πιστοῦ σέ ἕξι διακριτές ἐμπειρίες. Ἡ ἄποψη αὐτή δέν ἔγινε καθολικά ἀποδεκτή καί δέν μπορεῖ νά θεωρηθεῖ πάγιο θεολογικό στοιχεῖο τοῦ Πεντηκοστιανισμοῦ⁸.

Βασικά χαρακτηριστικά (Νέο) – Πεντηκοστιανικῆς καί Χαρισματικῆς κίνησης

Ἔχει πολύ σωστά ἐπισημανθεῖ ὅτι χωρίς τό ἀποκαλούμενο βάπτισμα στό Ἅγιο Πνεῦμα (Β.Α.Π.) ὁ Πεντηκοστιανισμός θά ἦταν ἀνύπαρκτος. Ἡ θεωρία αὐτή συγκρατεῖ ὁλόκληρο τό θεωρητικό ὑπόβαθρό του. Σέ βιβλία τῆς κίνησης διαβάζουμε μεταξύ ἄλλων ὅτι «…ὁ Πεντηκοστιανισμός βρίσκει μέσα σέ αὐτό (ἐνν. Βάπτισμα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος) τήν ἑνότητά του […] διατηρεῖ μία ὁμοιογένεια […] Αὐτή ἡ διδασκαλία εἶναι τόσο θεμελιώδης γιά τό κίνημα πού ἄν τοῦ τήν στερήσεις, αὐτό πού μένει δέν εἶναι πλέον Νεοπεντηκοστιανισμός»⁹. Ἡ πνευματική αὐτή ἐμπειρία τῶν πιστῶν τῆς κίνησης, κατά τούς ἰσχυρισμούς τους, ἀναδεικνύεται καί ἀποδεικνύεται μέ τή γλωσσολαλιά¹⁰. Σημαντική μερίδα ὀπαδῶν ἐπιχείρησε νά συσχετίσει καί νά κατοχυρώσει τήν ἐμπειρία ἁγιογραφικά¹¹, προβάλλοντας τίς ἐξωτερικές ἐκδηλώσεις της καί τίς ἐξωκόσμιες συμπεριφορές τῶν μυημένων πιστῶν ὡς παρόμοια γεγονότα μέ αὐτά πού ἔλαβαν χώρα κατά τό ἱστορικό γεγονός τῆς Πεντηκοστῆς κατά τήν Ἀποστολική ἐποχή¹². Παρ’ ὅλα αὐτά, ὑπάρχει μία δικαιολογημένη δυσκολία ὡς πρός τήν εὕρεση ἑνός ἀντιπροσωπευτικοῦ ὁρισμοῦ¹³. Ὑπάρχουν λέξεις καί φράσεις πού προσπαθοῦν νά τό χαρακτηρίσουν ὡς ἐμπειρία, ἔκσταση, ἐκστατικό φαινόμενο, βίωμα, χάρισμα ἤ θεϊκό δῶρο¹⁴. Βασική θεωρία τῆς κίνησης συγκροτεῖ ὅτι τό φαινόμενο τῆς γλωσσολαλιᾶς σίγησε σχεδόν 18 αἰῶνες καί μετά ἀπό πολυετῆ ἀπουσία (?) ἐκδηλώθηκε ξανά στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰῶνα στούς θεμελιωτές τοῦ κινήματος C. Parham καί W. Seymour¹⁵. Στίς ἡμέρες μας, τό φαινόμενο ἔχει ἐξασθενήσει καί ἀσκεῖται χωρίς τόν ἀρχικό ἐνθουσιασμό ἀπό τό 1/3 περίπου τῶν συμμετεχόντων ὡς ἀτομική χαρισματική ἐκδήλωση, ἔχοντας ὡς φυσική συνέπεια τόν ἐμφανῆ προβληματισμό τῆς πλειονότητας τῶν Πεντηκοστιανῶν καί τήν ἀποδοχή του ὑπό προϋποθέσεις¹⁶.

Ἡ ἀνάδειξη καί ἡ βιβλική κατοχύρωση τῆς γλωσσολαλιᾶς ἀπό τήν Πεντηκοστιανική κίνηση δημιούργησαν ἀντιδράσεις στίς ἐπιμέρους ὁμόδοξες ὁμολογίες. Σημεῖο ἀντιπαράθεσης ὑπῆρξε ὁ βαθμός κατανόησης τῆς χαρισματικῆς γλώσσας τόσο γι’ αὐτόν πού τήν ἐκφέρει ὅσο καί γιά τούς ἀποδέκτες τοῦ γλωσσικοῦ μηνύματος. Δημιουργήθηκαν δύο διαφορετικές καί ἀντικρουόμενες προσεγγίσεις. Ἡ μία πλευρά ὑποστήριξε ὅτι τό γλωσσικό αὐτό φαινόμενο συνιστοῦσε εἶδος ξενολαλιᾶς, ἐκφορά δηλαδή μιᾶς γνωστῆς γλώσσας πού γίνεται ἀντιληπτή ἀπό τόν ἀκροατή. Ἀντίθετες φωνές ἔκαναν λόγο γιά φαινόμενο γλωσσολαλιᾶς, σέ ἕνα δηλαδή γλωσσικό εἶδος πού δέν γίνεται κατανοητό οὔτε ἀπό τόν ὁμιλητή οὔτε ἀπό τόν ἀκροατή.

Στό πρῶτο εἶδος συγκαταλέγεται ἡ ἐναρκτήρια ἐμφάνιση τοῦ φαινομένου ἀπό τόν μαθητικό κύκλο τοῦ Parham. Ὁ ἴδιος θά δηλώσει ἀργότερα ὅτι ἄν καί δέν μποροῦσε νά μιλήσει ἄλλες γλῶσσες, κατά τήν ἐπαφή τῶν χεριῶν του μέ τά κεφάλια τῶν μαθητῶν του, μία δόξα ἔπεσε πάνω τους καί ἄρχισαν νά μιλοῦν στήν κινεζική καί σουηδική γλῶσσες ἀδυνατῶντας νά μιλήσουν ἀγγλικά γιά τίς ἑπόμενες 3 ἡμέρες¹⁷. Τό γεγονός αὐτό ἔδωσε τό ἔναυσμα γιά τήν ὀργάνωση μιᾶς ἱεραποστολικῆς ἐκστρατείας, ἡ ὁποία στέφθηκε ἀπό πλήρη ἀποτυχία ὅταν οἱ ἐνθουσιώδεις ἱεραπόστολοι διαπίστωσαν ὅτι ἡ χρήση ξένων γλωσσῶν δέν ἀποτέλεσε τελικά τόν ἐπιζητούμενο δίαυλο ἐπικοινωνίας μέ τά ὑπόλοιπα ἔθνη. Παραδέχθηκαν μέ εἰλικρίνεια ὅτι «οἱ ντόπιοι πληθυσμοί δέν καταλάβαιναν τί τούς λέγαμε»¹⁸. Ἡ ἀποτυχία αὐτή ὁδήγησε τούς μεταγενέστερους ἐκπροσώπους τοῦ κινήματος σέ μία μετατόπιση τοῦ δογματικοῦ ἐνδιαφέροντος ἀπό τή χρήση τῆς ὁμιλίας ξένων γλωσσῶν στήν καθ’ ἑαυτή ἄσκηση τῆς γλωσσολαλιᾶς ὡς θεϊκοῦ χαρίσματος¹⁹. Ἀσφαλῶς, προκαλεῖ ἀναπάντητα ἐρωτήματα ἡ ἐπιμονή τοῦ C. Parham στήν ἄποψη ὅτι τό χάρισμα πού ἔλαβε χώρα στή συνεδρία του καί θεωρήθηκε ὡς ξενολαλιά ἐξακολουθοῦσε νά φέρει ἱεραποστολική δυναμική παρά τή δικαιολογημένη ἀπογοήτευση τῶν ἱεραποστόλων, ἄποψη πού διατήρησε μέ σθένος ὡς τόν θάνατό του. Στίς ἡμέρες μας ὑποστηρικτές τοῦ κινήματος ὑποστηρίζουν τήν ἄσκηση τῶν γλωσσῶν μόνο γιά ἀτομική χρήση, ἐνῶ παράλληλα τονίζεται ἡ ἀνάγκη ἐκμάθησης ξένων γλωσσῶν μέ φυσικούς τρόπους διδασκαλίας πρός ἄσκηση ἀκτιβιστικοῦ τύπου δράσεων²⁰.

Στή δεύτερη κατηγορία ὑπάγεται ἡ γνωστή ἐκφορά μιᾶς ἀκατανόητης σέ ὅλους γλώσσας γνωστή ὡς γλωσσολαλιά. Οἱ συμμετέχοντες στό φαινόμενο θεωροῦν ὅτι ἀπευθύνονται ἄμεσα στόν Θεό παραβλέποντας συμβατούς τρόπους ἐπικοινωνίας²¹. Ἡ γλῶσσα μετασχηματίζεται ὑπερφυσικά σέ προσευχή καί παραμένει ἄγνωστη τόσο γιά τόν ἀσκούμενο ὅσο καί γιά τόν ἀκροατή²². Παρά τήν ἀπόπειρα μιᾶς ἁγιογραφικῆς κατοχύρωσής του²³, ἐξακολουθεῖ νά προκαλεῖ ἀντιδράσεις ὡς μή ἔγκυρο εἶδος προσευχῆς²⁴. Τό παράδοξο, ἀκόμη καί γιά τούς ἴδιους τούς Πεντηκοστιανούς, φαινόμενο δημιούργησε ἱστορικές διαμάχες μεταξύ τῶν πρώιμων ἡγετῶν, ὅταν τό εἶδος αὐτό τῆς γλωσσολαλιᾶς, πού συνοδευόταν ἀπό κραυγές, ἤχους, χτυπήματα καί ἄναρθρες κραυγές, χαρακτηρίστηκε ὡς ἀσυνάρτητη φλυαρία πού ἀδυνατεῖ νά ταυτιστεῖ μέ μορφές λόγου πού χρησιμοποιοῦνται σέ γνωστές ἀνά τόν κόσμο γλῶσσες²⁵. Χαρακτηριστικά, ἀναφέρουμε ὅτι ὀπαδός τῆς κίνησης ὑπέθεσε ὅτι μίλησε 7 ἤ 8 γλῶσσες βάσει τῶν ἤχων πού ἐξέφερε, τονίζοντας ὅτι τραγούδησε πολύ ὄμορφα μέ αὐτές χωρίς ὅμως νά ξέρει τί λέει. Σέ μία ἄλλη περίπτωση, γυναίκα ὀπαδός πού συμμετεῖχε σέ συνάθροιση ἄρχισε νά ἐπαναλαμβάνει ἀκατάπαυστα τήν παράξενη φράση “tojetojeto”, ἐνῶ ὁ εὐαγγελιστής πάστορας J. Paul – κεντρικό στέλεχος κατά τήν ἐξάπλωση τῆς κίνησης στή Γερμανία ὡς ἀσκῶν ὁ ἴδιος τή γλωσσολαλιά – τραγουδοῦσε ἀκατανόητους στίχους ὅπως: “Sa tschu ra to ratori da tschu ri kenka ohi Lanka bori tari ju…”²⁶.

Πρίν κλείσουμε τό συνοπτικό μας ἄρθρο, ἐπιβάλλεται ἡ περίληψη δύο γεγονότων πού σημάδεψαν τήν ἱστορική πορεία τῶν νεότερων ὁμάδων καί ἐπηρέασαν θετικά ἤ ἀρνητικά τήν πλειοψηφία τῶν ὀπαδῶν τῆς κίνησης, κυρίως γιά μία σειρά ἀπροσδόκητων φαινομένων πού σχετίζονται μέ τό ἀποκαλούμενο Β.Α.Π.

Ἡ πρώτη ἀναφορά σχετίζεται μέ τήν ἐπονομαζόμενη Εὐλογία τοῦ Τορόντο. Στίς 20 Ἰανουαρίου 1994, σέ μία ὁμιλία τοῦ πάστορα R. Clark κάποιοι ἀπό τούς παρευρισκομένους ἄρχισαν νά πέφτουν κάτω στό ἔδαφος σάν μεθυσμένοι καί νά σέρνονται καί ἄλλοι νά γελοῦν ἤ νά κλαῖνε ἀσταμάτητα. Σύντομα τό παράδοξο θέαμα ἐπεκτάθηκε καί ἄρχισε νά ἐκδηλώνεται καί μέ ἄλλες ἀπροσδόκητες συμπεριφορές. Κάποιοι ὀπαδοί μιμοῦνταν συμπεριφορές ζώων, ὅπως γαβγίσματα σκύλων (συγκεκριμένη τακτική γαβγίσματος γνωστή ὡς treeing devil) καί κινήσεις ἑρπετῶν. Θερμοί ὑποστηρικτές ἑρμήνευσαν τίς ἀποκαλύψεις ὡς ἕνα ἀποκαλυπτικό εἶδος ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ δέν ἔλειψαν καί οἱ πιό λογικές φωνές μέσα στόν χῶρο πού ἀναγνώρισαν κάποιου εἴδους δαιμονική ἐνέργεια²⁷.

Λίγο ἀργότερα ἕνα ἄλλο φαινόμενο ἦρθε νά προκαλέσει ἀντίστοιχες ἀντιδράσεις στίς χαρισματικές καί ἀνεξάρτητες ὁμολογίες. Στήν Πενσακόλα τῆς Φλόριντα ἔλαβε χώρα ἡ Ἀναβίωση τοῦ Brownsville²⁸. Στήν ἐκκλησία κυριάρχησε μία θορυβώδης ἀτμόσφαιρα, σπασμωδικές κινήσεις σωμάτων καί κάποιοι ἀπό τούς πιστούς ἔμειναν γιά ὥρα σέ κωματώδη κατάσταση. Ὅπως εἶναι φυσικό ἐπόμενο, τά δύο αὐτά ἀξιοπρόσεκτα ἀλλά παράδοξα φαινόμενα ὁδήγησαν στή διάσπαση πολλῶν σύγχρονων Ὁμολογιῶν.

Γιά τήν Πεντηκοστιανική κίνηση τό ἀποκαλούμενο φαινόμενο γλωσσολαλιᾶς ἀνεξαρτήτως ἑρμηνευτικῶν προσεγγίσεων ἀπό τούς χρῆστες της δέν συνιστᾷ τό μοναδικό χάρισμα πού ἐκδηλώνεται. Χαρίσματα ὅπως ἡ προφητεία καί ἡ θεραπεία, πού θά ἀναλύσουμε σέ μεταγενέστερο ἄρθρο, παρουσιάζουν τό ἴδιο ἔντονα ἐξωστρεφῆ χαρακτηριστικά ἀλλά καί ποικίλες ἀντιδράσεις.

<sup>1. Κ. Τσουροῦ (πρωτ.), Σύγχρονες Αἱρέσεις καί «Νέα Ἐποχή», Ποιμαντική προσέγγιση, Ὀρθόδοξη ὁριοθέτη- ση, Ἀθήνα 2018, σ. 72. Ἀ. Ἀλεβιζοπούλου, (πρωτ.), Πεντη- κοστιανοί καί Ὀρθοδοξία, Ἱστορία - Διδασκαλία - Ὁριοθέ- τηση, Ἀθήνα 19952, σ. 5. Ν. Ματσούκα, Οἰκουμενική Κίνη- ση, Ἱστορία -Θεολογία, Θεσσαλονίκη 20118, σσ. 134 -135. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, Cambridge – New York 2004, σσ. 30 -31. W. D. Faupel, American Pentecostal Movement, A Bibliographical Essay, First Fruits Press, Wilmore, Kentucky 2012, σσ. 13 -15.
2. Ἀσφαλῶς, κατά τήν Ὀρθόδοξη θεώρηση, δέν γίνε- ται ἀποδεκτή ἡ θεωρία περί ἐκλείψεως τῶν χαρισμάτων ἀπό τήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία.
3. F. Schaeffer, Ἀναζητῶντας τήν Ὀρθόδοξη Πίστη στόν Αἰῶνα τῶν Ψεύτικων Θρησκειῶν, Χορεύοντας Μόνος, (μτφρ. Ἀρχιμ. Ἀ. Μύρου), Κοζάνη 20042, σσ. 41, 155, 342.
4. Ἀ. Μύρου (ἱερομ.), Ὑποκειμενισμός καί πνεῦμα πλά- νης στίς «ἐμπειρίες» τῶν Πεντηκοστιανῶν, Ἀθήνα 2008, σ. 7. Κ. Τσουροῦ (πρωτ.), Σύγχρονες Αἱρέσεις, σ. 72.
5. Ἀ. Μύρου (ἱερομ.), Ὑποκειμενισμός καί πνεῦμα πλά- νης, σσ. 7-9.
6. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σ. 26. D. W. Faupel, American Pentecostal Movement, σ. 15.
7. H. I. Lederle, Theology with Spirit: The Future of the Pentecostal & Charismatic Movements in the Twenty-first Century, Tulsa, Oklahoma 2010, σσ. 10–11, 50. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σσ. 26, 29, 191. Ἀ. Ἀλεβιζοπούλου, (πρωτ.), Ἐγχειρίδιο αἱρέσεων καί παραχριστιανικῶν ὁμά- δων, Ἀθήνα 19943, σ. 162.
8. G. Tchonang, L’essor du pentecôtisme dans le monde. Une conception utilitariste du salut en Jésus-Christ, L’Harmattan, Paris 2009, σσ. 134–135.
9. G. Tchonang, L’essor du pentecôtisme dans le monde. Une conception utilitariste du salut en Jésus-Christ, ἐκδ. L’Harmattan, Paris 2009, σ. 133.
10. Β. Α. Γεωργοπούλου (πρωτ.), Πεντηκοστιανῶν Κα- κοδοξίες, Ἀθήνα 2004, σ. 25.
11. Πράξ. Ἀποστ. Κεφ. 2.
12. H. I. Lederle, Theology with Spirit, σ. 2. Π. Καρανι- κόλα (Μητρ.), Οἱ Αἰρετικοί Προτεστάντες, Ἀθήνα 19762, σ. 262.
13. G. Tchonang, L’essor du pentecôtisme dans le monde. Une conception utilitariste du salut en Jésus-Christ, ἐκδ. L’Harmattan, Paris 2009, σ. 159.
14. Ἀ. Μύρου (ἱερομ.), Ὑποκειμενισμός καί πνεῦμα πλά- νης, σ. 7. Ἀ. Ἀλεβιζοπούλου, (πρωτ.), Ἐγχειρίδιο αἱρέσε- ων, σ. 163.
15. Ἀ. Καρακαλλινοῦ (Ἱερομ.), Ἐν εἰρήνη τοῦ Κυρίου δε- ηθῶμεν, πρόσκληση στούς Πεντηκοστιανούς μέ ἐρμηνεία τῶν πνευματικῶν χαρισμάτων, Κοζάνη 2006, σσ. 189, 196.
16. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σσ. 283–284. H. I. Lederle, Theology with Spirit, σ. 179.
17. R. Liardon, God’s Generals, Why They Succeeded and Why Some Failed, California 41997, σ. 107. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σ. 34.
18. R. B. Robson, The Temple, the Spirit and the People of the Presence of God: Examining Critical Options for a Pentecostal Ecclesiology, PhD diss., University of Toronto, Toronto 2012, σσ. 53–54. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σσ. 57, 190. H. I. Lederle, Theology with Spirit, σ. 13.
19. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σ. 190.
20. H. I. Lederle, Theology with Spirit, σ. 64.
21. G. Tchonang, L’essor du pentecôtisme, σ. 158.
22. Ἀ. Καρακαλλινοῦ (Ἱερομ.), Ἐν εἰρήνη τοῦ Κυρίου, σ. 194.
23. Α΄ Κορ. 12, 10· 14, 2. 13. 27–28.
24. Ἀ. Καρακαλλινοῦ (Ἱερομ.), Ἐν εἰρήνη τοῦ Κυρίου, σ. 194.
25. Ἀ. Καρακαλλινοῦ (Ἱερομ.), Ἐν εἰρήνη τοῦ Κυρίου, σ. 197.
26. Πρωτ. Βασίλειος Α. Γεωργόπουλος, «Ἡ Πεντηκο- στιανική κίνηση καί ἡ δήλωση τοῦ Βερολίνου (Berliner Erklärung)», στό Ἐπιστημονική Ἐπετηρίδα Θεολογικῆς Σχολῆς, Τμῆμα Ποιμαντικῆς καί Κοινωνικῆς Θεολογίας, τ. 14, Θεσσαλονίκη 2009, σ. 152. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σ. 189. J. L. Neve, Churches and Sects of Christendom, The Lutheran Literary Board, Burlington, Iowa 1940, σ. 445.
27. Β. Α. Γεωργοπούλου (πρωτ.), Ἡ Πεντηκοστιανική κίνηση, σ. 162. M. M. Poloma, Main Street Mystics: The Toronto Blessing and Reviving Pentecostalism, AltaMira Press, Walnut Creek, CA 2003, σσ. 15, 17, 28, 236. Σ. Ρόουζ (Ἱερομ.), Ἡ Ὀρθοδοξία καί ἡ θρησκεία τοῦ Μέλλοντος, Ἀθήνα 2011³, σσ. 258-259.
28. A. Anderson, An Introduction to Pentecostalism, σσ. 162-165. Β. Α. Γεωργοπούλου (πρωτ.), Ἡ Πεντηκοστιανική κίνηση, σ. 162. https://en.wikipedia.org/wiki/Brownsville_Revival (ἡμερομηνία πρόσβασης: 14.07.2026).</sup>

Τα άρθρα που αναδημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας προέρχονται από το Ενημερωτικό Περιοδικό Διάλογος του Διορθοδόξου Συνδέσμου Πρωτοβουλιών Γονέων  με την ευγενική παραχώρηση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η αναπαραγωγή και αναδημοσίευσή τους επιτρέπεται μόνο κατόπιν σχετικής άδειας.