H AΓAΠΗ ΣΤHΝ OΡΘOΔΟΞΗ EΚΚΛΗΣIΑ ΚΑI ΣΤOΝ AΠΟΚΡΥΦΙΣΜO 
τοῦ π. Ἀνδρέα Γκατζέλη, Προέδρου τοῦ Π.Σ. τῆς Π.Ε.Γ.
Α΄ μέρος: Ἀπό ποῦ πηγάζει ἡ ἀγάπη;

Στό βάθος τῆς καρδιᾶς κάθε ἀνθρώπου ὑπάρχει ἡ δίψα γιά ἀγάπη. Ὁ ἄνθρωπος πλάστηκε γιά νά δέχεται τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καί νά τή μοιράζεται μέ τούς ἀδελφούς του¹. Μέσα σέ αὐτή τήν κοινωνία ἡ ζωή του ἀνασαίνει, ἡ χαρά βρίσκει χῶρο νά ἀνθίσει καί οἱ δυσκολίες τῆς ζωῆς γίνονται πιό ὑποφερτές. Ὅταν ὅμως ἡ ἀγάπη λιγοστεύει, ἡ καρδιά στενεύει καί ὁ ἄνθρωπος αἰσθάνεται μόνος, ἀκόμη καί ἄν γύρω του ὑπάρχουν πολλοί. Αὐτή τή βαθειά δίψα γιά ἀγάπη κουβαλάει μέσα του σέ ὅλη του τή ζωή.

Στή βαθειά αὐτή δίψα τῆς καρδιᾶς προσπαθοῦν νά ἀπαντήσουν πολλές θρησκεῖες, ἰδεολογίες καί φιλοσοφικές διδασκαλίες, μιλώντας καί αὐτές γιά τήν ἀγάπη. Ἡ λέξη πού χρησιμοποιοῦν εἶναι συχνά ἡ ἴδια, τό νόημά της ὅμως δέν εἶναι παντοῦ τό ἴδιο. Στή διδασκαλία καί στήν ἐμπειρία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας ἡ ἀγάπη πηγάζει ἀπό τόν προσωπικό Θεό καί φανερώνεται ὡς ἐλεύθερη προσφορά, συγχώρηση καί θυσία. Σέ ὁρισμένα κείμενα τοῦ Ἀποκρυφισμοῦ, ὅμως, ἡ ἴδια λέξη συνδέεται μέ μιά κοσμική ἀρχή, μέ τή μαγική δύναμη ἤ μέ τή λεγόμενη «ἀληθινή θέληση». Γι᾿ αὐτό χρειάζεται νά σταθοῦμε μέ προσοχή στά λόγια κάθε συγγραφέα καί νά κατανοήσουμε τί ἐννοεῖ, ὅταν μιλᾶ γιά τήν ἀγάπη. Καθώς προσεγγίζουμε αὐτά τά κείμενα, χρειάζεται νά θυμόμαστε ὅτι ὁ Ἀποκρυφισμός δέν ἀποτελεῖ μιά ἑνιαία θρησκεία μέ κοινή διδασκαλία καί κοινό σύμβολο πίστεως². Στόν εὐρύ χῶρο τοῦ Ἀποκρυφισμοῦ συναντοῦμε διαφορετικούς συγγραφεῖς καί συστήματα, τά ὁποῖα δέν συμφωνοῦν πάντοτε μεταξύ τους. Γι᾿ αὐτό θά ἀφήσουμε κάθε συγγραφέα νά μιλήσει μέ τά δικά του λόγια καί θά μελετήσουμε τό κείμενό του μέσα στό δικό του πλαίσιο. Ἔτσι θά μπορέσουμε νά κατανοήσουμε καλύτερα τί λέει καί νά δοῦμε ἄν, μέσα στίς διαφορές, διακρίνεται κάποια κοινή κατεύθυνση. Ἡ πρώτη μαρτυρία προέρχεται ἀπό τόν Πέτρο Γράβιγγερ³, ὁ ὁποῖος στό λῆμμα
«Ἀγάπη» τῆς Ἐγκυκλοπαίδειας Ἐσωτερισμοῦ καί Ἀποκρύφου Γνώσεως παρουσιάζει τήν ἀγάπη ὡς μιά παγκόσμια καί μεταφυσική ἀρχή, πού ἐνεργεῖ σέ ὁλόκληρο τό σύμπαν. Γράφει χαρακτηριστικά: «Ὡς παγκόσμιος ὅμως καί μεταφυσική Ἀρχή, εἶναι ἡ ἀναλλοίωτος καί ἄπειρος ἐκείνη ἀρχή, ἡ ὁποία εἰς μέν τό Σύμπαν ἰσορροπεῖ τήν συνείδησιν, εἰς δέ τούς κόσμους δημιουργεῖ καί ζωοποιεῖ»⁴.

Στό συγκεκριμένο ἀπόσπασμα ὁ Πέτρος Γράβιγγερ δίνει στή λέξη «ἀγάπη» ἕνα νόημα κοσμικό καί μεταφυσικό. Γιά τόν συγγραφέα, ἡ ἀγάπη εἶναι μιά ἀναλλοίωτη καί ἄπειρη ἀρχή, πού ἐνεργεῖ στό σύμπαν ὡς δύναμη ἰσορροπίας, δημιουργίας καί ζωῆς. Μέσα σέ αὐτή τήν περιγραφή, ἡ ἀγάπη μοιάζει περισσότερο μέ ἕναν ἀπρόσωπο νόμο πού διαπερνᾷ τό σύμπαν παρά μέ τήν ἐλεύθερη προσφορά καί κοινωνία ἀνάμεσα σέ πρόσωπα. Ἐδῶ γεννιέται ἕνα ἁπλό καί οὐσιαστικό ἐρώτημα: μπορεῖ νά ὑπάρξει ἀγάπη χωρίς ἐκεῖνον πού ἀγαπᾷ καί χωρίς ἐκεῖνον πού δέχεται τήν ἀγάπη;

Ἡ ἀγάπη ἐκφράζεται καί βιώνεται μόνο στή σχέση ἀνάμεσα σέ πρόσωπα. Ἐκεῖνος πού ἀγαπᾷ βλέπει τόν ἄλλον, τόν γνωρίζει, τόν δέχεται ἐλεύθερα καί προσφέρεται σέ αὐτόν. Ἕνας ἀπρόσωπος νόμος, ὅση δύναμη κι ἄν τοῦ ἀποδώσουμε, δέν μπορεῖ νά γνωρίσει, νά συγχωρήσει ἤ νά θυσιαστεῖ. Γι᾿ αὐτό ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία βλέπει τήν πηγή τῆς ἀγάπης στόν ζῶντα καί προσωπικό Θεό, ὁ ὁποῖος «ἀγάπη ἐστίν» (Α΄ Ἰω. 4,8).

Μιά διαφορετική χρήση τῆς ἴδιας λέξεως συναντοῦμε στό ἔργο τοῦ Éliphas Lévi⁵. Στό Dogme et rituel de la haute magie (Δόγμα καί Τυπικό τῆς Ὑψηλῆς Μαγείας), καθώς μιλᾶ γιά τήν ἐρωτική ἕλξη καί τό πάθος, συνδέει τήν ἀγάπη μέ τόν ἔλεγχο καί τή μαγική δύναμη. Ἀρχικά γράφει: «Ἐκεῖνος πού εἶναι κύριος τῆς δικῆς του ἀγάπης ἔχει στή διάθεσή του τήν ἀγάπη τῶν ἄλλων. Ἄν θέλετε νά κατέχετε, μήν προσφέρετε τόν ἑαυτό σας». Λίγο παρακάτω προσθέτει: «Ἡ ἀγάπη εἶναι ἕνα ἀπό τά μεγάλα ὄργανα τῆς μαγικῆς δυνάμεως· ἀπαγορεύεται ὅμως ρητά στόν μάγο, τουλάχιστον ὡς μέθη ἤ πάθος»⁶.

Τά λόγια τοῦ Lévi χρειάζονται λίγη προσοχή. Ἡ ἀπαγόρευση πού διατυπώνει δέν ἀφορᾷ κάθε μορφή ἀγάπης, παρά μόνο τήν ἀγάπη ὡς «μέθη» ἤ πάθος. Αὐτό πού θέλει νά ἀποφύγει εἶναι ἡ ἀπώλεια τοῦ ἐλέγχου πού μπορεῖ νά προκαλέσει τό πάθος. Γι᾿ αὐτό συμβουλεύει τόν μάγο νά κρατάει τά συναισθήματά του ὑπό ἔλεγχο καί νά μήν παραδίνεται σέ ἐκεῖνον πού ἐπιθυμεῖ. Ἡ αὐτοκυριαρχία, ἐδῶ, ὑπηρετεῖ ἕναν συγκεκριμένο σκοπό: νά μπορεῖ ὁ μάγος νά ἔχει στή διάθεσή του τήν ἀγάπη τοῦ ἄλλου, χωρίς ὁ ἴδιος νά προσφέρεται.

Ἄν κανείς ἀκολουθήσει αὐτή τή διδασκαλία, ἡ σχέση μέ τόν ἄλλον παίρνει ἀπό τήν ἀρχή μιά ἰδιοτελή κατεύθυνση. Ὁ Lévi συμβουλεύει τόν μάγο νά μήν προσφέρει τόν ἑαυτό του, ὥστε νά ἔχει στή διάθεσή του τήν ἀγάπη τῶν ἄλλων καί νά τή χρησιμοποιεῖ γιά τόν δικό του σκοπό. Καλεῖται, δηλαδή, νά κρατάει τά συναισθήματά του ὑπό ἔλεγχο καί νά μήν ἀφήνεται σέ μιά σχέση πού θά ζητοῦσε καί τή δική του προσφορά. Ἔτσι προσπαθεῖ νά προφυλαχθεῖ ἀπό τό κόστος πού ἔχει κάθε ἀληθινή ἀγάπη, ἐνῶ τήν ἴδια ὥρα ἐπιδιώκει νά κερδίσει τήν καρδιά τοῦ ἄλλου. Δημιουργεῖται, λοιπόν, μιά ἄνιση σχέση: ὁ ἕνας μένει κλειστός καί κρατάει τόν ἔλεγχο, ἐνῶ ὁ ἄλλος ἀνοίγεται καί γίνεται εὐάλωτος. Ἡ ἀγάπη τότε χάνει τήν ἀμοιβαιότητά της καί γίνεται «ὄργανο»: ἕνας τρόπος νά πάρει ὁ μάγος ἀπό τόν ἄλλον αὐτό πού ὁ ἴδιος δέν θέλει νά προσφέρει.

Στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας ἡ ἀρετή τῆς ἐγκράτειας ὁδηγεῖ τόν ἄνθρωπο στήν ἐλευθερία ἀπό τά πάθη καί στήν τελειότητα τῆς ἀγάπης⁷. Μέ τόν ἀγώνα αὐτόν ἡ καρδιά καθαρίζεται ἀπό τήν ἰδιοτέλεια καί ὁ ἄνθρωπος μαθαίνει νά βλέπει τόν πλησίον του χωρίς νά τόν χρησιμοποιεῖ γιά δική του ὠφέλεια. Ἔτσι μπορεῖ νά προσφέρεται ἐλεύθερα, χωρίς νά ζητάει κυριαρχία ἤ ἀντάλλαγμα. Γι᾿ αὐτό ὁ Ἀπόστολος Παῦλος γράφει ὅτι ἡ ἀγάπη «οὐ ζητεῖ τά ἑαυτῆς» (Α΄ Κορ. 13,5). Ὁ πιστός προσφέρει τήν καρδιά του χωρίς νά ζητάει νά ἔχει στή διάθεσή του τήν καρδιά τοῦ ἄλλου. Ἔτσι ὁ ἄλλος γίνεται δεκτός ὡς μοναδικό καί ἐλεύθερο πρόσωπο καί ἡ μεταξύ τους σχέση γίνεται κοινωνία ἐλευθερίας καί προσφορᾶς. Μιά διαφορετική σύνδεση τῆς ἀγάπης μέ τή θέληση συναντοῦμε στά κείμενα τοῦ Aleister Crowley⁸. Στό Liber AL vel Legis (Βιβλίο τοῦ Νόμου), τό βασικό κείμενο τοῦ συστήματος πού ὁ ἴδιος ὀνόμασε Thelema (Θέλημα), γράφει: «Ἡ ἀγάπη εἶναι ὁ νόμος, ἀγάπη ὑπό τή θέληση»⁹. Ἡ «θέληση», κατά τόν Crowley, δέν σημαίνει μιά περαστική ἐπιθυμιά ἤ ὅ,τι ἀρέσει κάθε στιγμή στόν ἄνθρωπο. Μέ τόν ὅρο αὐτόν ἐννοεῖ τή λεγόμενη «ἀληθινή θέληση», δηλαδή τή βαθύτερη κατεύθυνση τῆς ζωῆς πού κάθε ἄνθρωπος καλεῖται νά ἀνακαλύψει καί νά ἀκολουθήσει. Γιά νά κατανοήσουμε, λοιπόν, τή φράση του χωρίς νά τόν ἀδικήσουμε, χρειάζεται νά δοῦμε πῶς ὁ ἴδιος ἐξηγεῖ τί σημαίνει νά βρίσκεται ἡ ἀγάπη «ὑπό τή θέληση».

Ὁ Crowley ἐξηγεῖ πιό καθαρά τή σκέψη του στό Liber II. Γράφει: «Ἐνῶ ἡ Θέληση εἶναι ὁ Νόμος, ἡ φύση αὐτῆς τῆς Θελήσεως εἶναι Ἀγάπη. Ἡ Ἀγάπη αὐτή εἶναι, κατά κάποιον τρόπο, παράγωγο τῆς Θελήσεως». Παρομοιάζει μάλιστα κάθε ἄνθρωπο μέ ἕνα ἄστρο, τό ὁποῖο κινεῖται σταθερά στή δική του τροχιά¹⁰. Μέ τή λέξη «παράγωγο» δηλώνει ὅτι ἡ ἀγάπη ἀκολουθεῖ αὐτή τή θέληση καί κινεῖται στήν κατεύθυνση πού ἐκείνη ὁρίζει.

Ἡ προτεραιότητα αὐτή τῆς θελήσεως ἀπέναντι στήν ἀγάπη γεννᾷ ἕνα σοβαρό ἐρώτημα¹¹. Τί συμβαίνει ὅταν ἡ ἀγάπη καλεῖ τόν ἄνθρωπο νά ἀφήσει κατά μέρος τό προσωπικό του σχέδιο καί νά προσφέρει τόν ἑαυτό του γιά τόν ἄλλον; Μπορεῖ, γιά παράδειγμα, ἡ φροντίδα ἑνός ἀσθενοῦς, ἡ συγχώρηση ἐκείνου πού τόν πλήγωσε ἤ μιά θυσία χωρίς προσδοκία ἀνταλλάγματος νά τοῦ φαίνονται ἐμπόδια στή δική του πορεία. Ὁ Crowley δέν ἐξετάζει τέτοιες περιπτώσεις στό συγκεκριμένο κείμενο. Δίνει, ὅμως, μιά σαφή ἀρχή: ὅταν φαίνεται νά ὑπάρχει σύγκρουση ἀνάμεσα στήν ἀγάπη καί στή θέληση, ἡ θέληση εἶναι αὐτή πού ὁδηγεῖ¹². Ἔτσι τό τελικό κριτήριο εἶναι ἡ θέληση, ἐνῶ ἡ ἀγάπη κρίνεται ἀπό αὐτήν.

Τήν οὐσιαστική αὐτή ἀλλαγή ἐπισημαίνει καί ὁ π. Ἀντώνιος Ἀλεβιζόπουλος¹³. Στή διδασκαλία τοῦ Thelema ἡ ἀγάπη ὑποτάσσεται στή θέληση. Στή χριστιανική ζωή, ἀντιθέτως, ἡ ἀγάπη «οὐ ζητεῖ τά ἑαυτῆς» (Α΄ Κορ. 13,5)· δέν ἀναζητεῖ τήν ἐπικράτηση τοῦ δικοῦ της θελήματος, ἀλλά προσφέρει τόν ἑαυτό της. Ἔτσι, κάτω ἀπό τήν ἴδια λέξη κρύβονται δύο διαφορετικές κατευθύνσεις: ἡ μιά ξεκινᾷ ἀπό τή θέληση τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ ἡ ἄλλη φανερώνεται ὡς ἐλεύθερη αὐτοπροσφορά. Στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ φωτίζει καί κατευθύνει τό θέλημα τοῦ ἀνθρώπου. Μέ τή χάρη τοῦ Θεοῦ ὁ πιστός μαθαίνει νά βλέπει τήν ἀνάγκη τοῦ ἀδελφοῦ του καί νά προσφέρεται σέ αὐτόν, ἀκόμη καί ὅταν ἡ προσφορά ζητᾷ κόπο, ὑπομονή καί αὐταπάρνηση. Στό πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ βλέπει ὅτι ἡ ἀγάπη φθάνει ὥς τή θυσία: «μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδείς ἔχει, ἵνα τις τήν ψυχήν αὐτοῦ θῇ ὑπέρ τῶν φίλων αὐτοῦ» (Ἰω. 15,13). Καθώς ἡ καρδιά του θεραπεύεται, τό θέλημά του ἐλευθερώνεται ἀπό τή φιλαυτία καί μαθαίνει νά ἀναπαύεται στό θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἔτσι ὁ ἄνθρωπος ἀνοίγει χῶρο μέσα του γιά τόν πόνο, τήν ἀνάγκη καί τή σωτηρία τοῦ πλησίον.

Τήν ἀγάπη αὐτή ὁ ἄνθρωπος τή δέχεται ὡς δωρεά τοῦ Θεοῦ καί τήν καλλιεργεῖ μέ τόν πνευματικό του ἀγώνα. Ὁ Ἅγιος Μακάριος γράφει ὅτι μέ «σπουδή», κόπο καί ἀγώνα μποροῦμε νά ἀποκτήσουμε τήν ἀγάπη πρός τόν Θεό¹⁴. Μέ τήν προσευχή, τή μετάνοια καί τήν τήρηση τῶν ἐντολῶν ἡ καρδιά γίνεται δεκτική τῆς θείας χάριτος. Μέ τήν ἄσκηση ὁ πιστός προσφέρει στόν Θεό τήν ἐλεύθερη συγκατάθεσή του καί Τοῦ ἀνοίγει τήν καρδιά του. Ἔτσι ἡ χάρη ἐργάζεται μέσα του καί ἡ ἀγάπη αὐξάνει ὡς καρπός τῆς θείας δωρεᾶς καί τῆς ἐλεύθερης συνεργασίας τοῦ ἀνθρώπου.

Καθώς ἡ ἀγάπη ριζώνει στήν καρδιά, ἀρχίζει νά θεραπεύει τά πάθη, δηλαδή τίς πληγές πού κάνουν τόν ἄνθρωπο νά κλείνεται στόν ἑαυτό του. Ἡ ἐπιθυμιά του στρέφεται πρός τόν Θεό καί τόν πλησίον, ὁ θυμός γαληνεύει καί ὁ νοῦς ἐλευθερώνεται ἀπό τήν κατάκριση καί τήν καχυποψία. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος γράφει: «Ἐάν τόν Θεόν γνησίως ἀγαπήσωμεν, δι᾿ αὐτῆς τῆς ἀγάπης τά πάθη ἀποβάλλομεν»¹⁵. Ἡ ἀγάπη γίνεται ἔτσι φάρμακο τῆς ψυχῆς καί θεραπεύει τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο ὁ ἄνθρωπος σκέφτεται, ἐπιθυμεῖ καί ἐνεργεῖ. Ἡ καρδιά πλαταίνει καί μπορεῖ πλέον νά χωρέσει τόν ἀδελφό χωρίς φόβο, ἀπαίτηση ἤ ἰδιοτέλεια.

Μέ αὐτή τή θεραπεία ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ μέσα στόν ἄνθρωπο φανερώνεται πιό καθαρά. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος γράφει ὅτι ἡ ἀγάπη εἶναι ἐκείνη πού φανερώνει τόν ἄνθρωπο ὡς εἰκόνα τοῦ Δημιουργοῦ του¹⁶. Κάθε φορά πού συγχωρεῖ, ἐλεεῖ καί προσφέρεται, ἡ ζωή του φανερώνει κάτι ἀπό τό ἦθος τοῦ Χριστοῦ. Ἡ πορεία πρός τό «καθ᾿ ὁμοίωσιν» γίνεται μιά καθημερινή αὔξηση στήν ἀγάπη. Ἔτσι ὁ ἄνθρωπος ὁμοιάζει ὁλοένα καί περισσότερο στόν Θεό, κατ᾿ εἰκόνα Του.

Οἱ τρεῖς συγγραφεῖς πού μελετήσαμε δέν δίνουν στήν ἀγάπη ἀκριβῶς τό ἴδιο νόημα. Στό κείμενο τοῦ Γράβιγγερ παρουσιάζεται ὡς μιά κοσμική καί μεταφυσική ἀρχή. Στά κείμενα τοῦ Lévi συνδέεται μέ τή μαγική δύναμη καί μέ τόν ἔλεγχο τῶν συναισθημάτων, ἐνῶ στά κείμενα τοῦ Crowley βρίσκεται κάτω ἀπό τήν «ἀληθινή θέληση», ὅπως αὐτός τήν ἐννοεῖ. Στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας ἡ ἀγάπη φανερώνεται στό πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ, προσφέρεται ὡς χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καί γίνεται θεραπεία τῆς καρδιᾶς. Στό ἀρχικό μας ἐρώτημα, λοιπόν, ἡ Ἐκκλησία ἀπαντᾷ μέ καθαρότητα: ἡ ἀγάπη πηγάζει ἀπό τόν προσωπικό καί Τριαδικό Θεό, γίνεται ἡ ζωή τῆς καρδιᾶς τοῦ ἀνθρώπου καί ἀπό ἐκεῖ προσφέρεται σέ κάθε ἀδελφό¹⁷.

<sup>1. Πρβλ. Α΄ Ἰω. 4,7–11.19· ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ, Ὁμιλία (Συλλογή II), 56,3: «Ἡ γάρ ψυχή κτισθεῖσα ὑπό τοῦ Θεοῦ κατά φύσιν ἔχει τό ἀγαπᾶν Αὐτόν». Πρβλ. Jean- Claude LARCHET, Ἡ θεραπευτική τῶν πνευματικῶν νοση- μάτων. Εἰσαγωγή στήν ἀσκητική παράδοση τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τόμ. Β΄, μτφρ. Χρῆστος Κούλας, Ἀποστολική Διακονία, Ἀθήνα 2008, σ. 482.
2. Πρβλ. Wouter J. Hanegraaff, Western Esotericism: A Guide for the Perplexed (London: Bloomsbury Academic, 2013), σσ. 1–14· Marco Pasi, «Occultism», στό The Brill Dictionary of Religion, ἐπιμ. Kocku von Stuckrad, τόμ. 3 (Leiden–Boston: Brill, 2006), σσ. 1364–1368.
3. Ὁ Πέτρος Γράβιγγερ (1904–1988) ἦταν Ἕλληνας συγγραφέας, μεταφραστής καί ἐκδότης ἔργων ἐσωτερι- σμοῦ καί ἀποκρυφισμοῦ. Δραστηριοποιήθηκε στή Θεο- σοφική Ἑταιρεία, στήν Ἑταιρεία Ψυχικῶν Ἐρευνῶν καί στόν Τεκτονισμό. Ἵδρυσε τή «Βιβλιοθήκη τῆς Σφιγγός» καί τό περιοδικό Σφίγξ, ἐνῶ κυριότερο συγγραφικό του ἔργο ὑπῆρξε ἡ ἑπτάτομη Ἐγκυκλοπαίδεια Ἐσωτερισμοῦ καί Ἀποκρύφου Γνώσεως. Πρβλ. Π. Δ. Ἀναγνώστου, «Σέ φωτεινότερους κόσμους: Πέτρος Γράβιγγερ», στό περιο- δικό Ἰλισός, ἔτος 33ο, τεύχ. 186–187 (Σεπτέμβριος–Δεκέμ- βριος 1988), σ. 328.
4. Πέτρος Γράβιγγερ, Ἐγκυκλοπαίδεια Ἐσωτερισμοῦ καί Ἀποκρύφου Γνώσεως, τόμ. Α΄ (Ἀθῆναι: Βιβλιοθήκη τῆς Σφιγγός, 1974), λ. «Ἀγάπη», σ. 45.
5. Ὁ Éliphas Lévi (1810–1875), ψευδώνυμο τοῦ Alphonse- Louis Constant, ἦταν Γάλλος συγγραφέας καί μιά ἀπό τίς σημαντικότερες μορφές στή διαμόρφωση τοῦ νε- ότερου δυτικοῦ ἀποκρυφισμοῦ. Τό ἔργο του συνέδεσε τή μαγεία μέ τήν Καμπαλά, τό Ταρώ καί τή δύναμη τῆς ἀνθρώπινης θελήσεως καί ἄσκησε μεγάλη ἐπίδραση σέ μεταγενέστερα ἀποκρυφιστικά ρεύματα. Πρβλ. Julian Strube, Sozialismus, Katholizismus und Okkultismus im Frankreich des 19. Jahrhunderts: Die Genealogie der Schriften von Eliphas Lévi, Religionsgeschichtliche Versuche und Vorarbeiten 69 (Berlin–Boston: De Gruyter, 2016).
6. «Celui-là dispose de l’amour des autres qui est maître du sien. Voulez-vous posséder, ne vous donnez pas»· «L’amour est un des grands instruments du pouvoir magique; mais il est formellement interdit au magiste, du moins comme ivresse ou comme passion». Éliphas Lévi, Dogme et rituel de la haute magie, 2η ἐπαυξημένη ἔκδ., τόμ. I: Dogme (Paris: Germer Baillière, 1861), κεφ. XII, «L’Équilibre magique», σσ. 181–182, 186– 187. Ἡ μετάφραση εἶναι δική μας.
7. Πρβλ. ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ, Κεφάλαια πε- ρί ἀγάπης, Α΄ ἑκατοντάς, 2, PG 90, 961B: «Ἀγάπην μέν τί- κτει ἀπάθεια […] ταύτας δέ, ἡ περιεκτική ἐγκράτεια».
8. Γιά τή ζωή, τό ἔργο καί τή διαμόρφωση τῆς διδα- σκαλίας τοῦ Crowley βλ. Marco Pasi, Aleister Crowley and the Temptation of Politics (Durham: Acumen, 2013), σσ. 1–22.
9. « Love is the law, love under will». Aleister Crowley, Liber AL vel Legis, sub figurâ CCXX, I.57, William E. Heidrick Memorial Library, Ordo Templi Orientis. Ἠλεκτρονική ἔκδοση: https://lib.oto-usa.org/libri/liber0220. html (ἀνακτήθηκε 7.5.2026). Ἡ μετάφραση εἶναι δική μας.
10. Πρβλ. Aleister Crowley, «Liber II: The Message of the Master Therion», ὅ.π., σσ. 40–41· Marco Pasi, Aleister Crowley and the Temptation of Politics, σσ. 137–140, ὅπου ἡ «ἀληθινή θέληση» περιγράφεται ὡς ἡ «ὑπαρξιακή πορεία» τοῦ ἀνθρώπου.
11. Γιά τήν ἠθική προβληματική τῆς διδασκαλίας τοῦ Θελήματος καί τήν ἔνταση ἀνάμεσα στόν ἀτομικισμό, τή θέληση καί τήν κοινωνική δικαιοσύνη βλ. Mogg Morgan, «The Heart of Thelema: Morality, Amorality, and Immorality in Aleister Crowley’s Thelemic Cult», The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies 13, τεῦχ. 2 (2011), σσ. 163–183, καί Graham John Wheeler, «“Do What Thou Wilt”: The History of a Precept», Religio 27, τεῦχ. 1 (2019), σσ. 17–41.
12. Crowley, «Liber II: The Message of the Master Therion», ὅ.π., σ. 42: «[…] if apparent contradiction should arise in any crisis, it is the Will that will guide us aright».
13. π. Ἀντώνιος ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ, Νεοσατανισμός. Ὀρθόδοξη θεώρηση καί ἀντιμετώπιση, Ἀθήνα 1996, σ. 122.
14. ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ, Κεφάλαια μεταφρασθέ- ντα, 11: «Διά γάρ σπουδῆς καί τόνου, μερίμνης τε καί ἀγῶνος τήν πρός Θεόν ἀγάπην δυνατοί γινόμεθα κτή- σασθαι, χάριτι καί δωρεᾷ Χριστοῦ ἐν ἡμῖν διαμορ- φουμένην». Πρβλ. Jean-Claude LARCHET, Ἡ θεραπευ- τική τῶν πνευματικῶν νοσημάτων. Εἰσαγωγή στήν ἀσκη- τική παράδοση τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τόμ. Β΄, μτφρ. Χρῆστος Κούλας, Ἀποστολική Διακονία, Ἀθήνα 2008, σσ. 478–479.
15. ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ, Κεφάλαια περί ἀγά- πης, Γ΄ ἑκατοντάς, 50. Πρβλ. Jean-Claude LARCHET, Ἡ θεραπευτική τῶν πνευματικῶν νοσημάτων, τόμ. Β΄, ὅ.π., σ. 487.
16. ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ, Ἐπιστολή 2, PG 91, 396C: «Αὕτη μόνη […] κατ᾿ εἰκόνα τοῦ Κτίσαντος τόν ἄνθρωπον ὄντα παρίστησι». Πρβλ. Jean-Claude LARCHET, Ἡ θεραπευτική τῶν πνευματικῶν νοσημάτων, τόμ. Β΄, ὅ.π., σ. 483.
17. Πρβλ. Α΄ Ἰω. 4,7–10.19.</sup>

Τα άρθρα που αναδημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας προέρχονται από το Ενημερωτικό Περιοδικό Διάλογος του Διορθοδόξου Συνδέσμου Πρωτοβουλιών Γονέων  με την ευγενική παραχώρηση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η αναπαραγωγή και αναδημοσίευσή τους επιτρέπεται μόνο κατόπιν σχετικής άδειας.